discussion İstanbulda Tramvaylı günler ve İETT

[Ayşe Alioğlu]

Eski İstanbul Tramvay Sistemi:​

İstanbul’un toplu ulaşım tarihinin en önemli unsurlarından biri olan tramvay sistemi, sadece bir ulaşım aracı değil; kentin sosyal hayatını, gündelik ritmini ve fiziksel dönüşümünü şekillendiren temel bir yapı taşıydı. 19. yüzyılda başlayan tramvay serüveni, İstanbul’un modernleşme sürecinin de simgelerinden biri olarak kabul edilir.

---

1. Osmanlı’da Tramvayın Doğuşu (1860’lar – 1912)​

Atlı Tramvayların Başlaması – 1871​

İstanbul’da tramvay işletmeciliği 31 Ağustos 1869 yılında çıkarılan bir imtiyaz fermanı ile başladı. Bu imtiyaz, “Dersaadet Tramvay Şirketi” adıyla kurulan şirkete verildi ve İstanbul’un ilk toplu taşıma hatlarından biri doğmuş oldu.


Atlı tramvayların seferleri 1871 yılında başladı.
İlk hatlar:

• Azapkapı – Beşiktaş
• Aksaray – Topkapı – Yedikule
• Aksaray – Samatya
• Aksaray – Beyazıt – Sultanahmet – Eminönü

Atlı tramvaylar kısa zamanda halk arasında çok sevildi; çünkü yokuşlu İstanbul sokaklarında düzenli saatli ulaşım ilk kez bu kadar rahatlık sunuyordu.

---

2. Elektrikli Tramvaya Geçiş (1912 – 1930’lar)​

Modernleşmenin İlk Büyük Adımı​

Dünyada elektrikli tramvayların yaygınlaştığı dönemde İstanbul da bu dönüşümden etkilendi. 1912 yılında atlı tramvaylar kaldırıldı ve yerini elektrikli tramvaylar aldı. Bu dönem, ulaşım teknolojisi açısından kentin en önemli yeniliklerinden biriydi.


Elektrikli tramvayların özellikleri:

• 600V doğru akım ile çalışan motorlar
• 2 dingilli, hafif metal gövde
• Ortalama hız: 12–18 km/s
• Kapalı ve açık vagon tipleri

Hatlar kısa sürede genişledi ve İstanbul’un neredeyse tüm merkezi bölgeleri bir tramvayla birbirine bağlandı.

---

3. Tramvayın Altın Çağı (1930–1950 arası)​

Bu dönem, İstanbul tramvaylarının en yoğun, en verimli, ve en geniş hat ağına sahip olduğu dönemdi.

En yoğun hatlar:​

• Taksim – Tünel
• Eminönü – Fatih – Edirnekapı
• Eminönü – Kadıköy (vapurla aktarmalı)
• Kadıköy – Moda – Üsküdar
• Topkapı – Aksaray – Beyazıt – Eminönü

1936 yılında şirket kamulaştırıldı ve işletme İETT tarafından yürütülmeye başladı.


Bu yıllarda İstanbul’da:

• 130’dan fazla tramvay aracı
• 56 km’yi aşan hat uzunluğu
• 100 milyondan fazla yıllık yolcu

ile sistem şehir yaşamının ana omurgasıydı.

---

4. Sorunlar ve Gerileme Dönemi (1950–1966)​

1950’lerden itibaren Türkiye’de otomobil kullanımının artması, şehir planlamasının “otomobil merkezli” anlayışa yönelmesi, tramvayların aleyhine bir ortam yarattı.

Sorunların ana nedenleri:​

• Tramvay hatlarının dar sokaklarda trafik engeli olarak görülmesi
• Araçların bakımının yetersizleşmesi
• Yeni hat yatırımlarının yapılmaması
• Toplumsal algıda “modası geçmiş ulaşım” olarak değerlendirilmesi

Türkiye’nin birçok şehrinde olduğu gibi İstanbul’da da tramvayların kaldırılması bir “modernleşme hamlesi” olarak sunuldu.

---

5. Kapanış ve Son Sefer (1961–1966)​

Avrupa Yakası: 12 Ağustos 1961​

Taksim – Tünel hattı hariç olmak üzere tüm tramvaylar kaldırıldı. O gün, hatırlayanların ifadesiyle herkes “şehrin sessizleştiğini” hissetti.

Anadolu Yakası: 14 Kasım 1966​

Moda tramvayı ile birlikte İstanbul klasik tramvayları tamamen tarihe karıştı.


Araçların çoğu hurdaya çıkarıldı ve parçalandı. Bu karar, yıllar sonra büyük bir pişmanlık ve kent tarihi açısından önemli bir kayıp olarak değerlendirildi.

İETT Taşıt Müzesi : 1967-1981​

1967 yılında seferden kaldırılan 15-20 tramvay aracının ve bazı eski objelerin sergilendiği müze 1981 yılında binaya itfaiye birimlerinin yerleştirilmesi sonucunda müze kapandı.

7. Nostaljik Tramvayın Dönüşü (1990 – Günümüz)​

Taksim – Tünel Nostaljik Tramvayı (1990)​

İETT, 1990 yılında büyük bir adımla hatları yeniden raylara kavuşturdu. Bu sistem, toplu taşımadan çok kültürel bir simge olarak işledi.


Araçlar 1914 yapımı orijinal elektrikli tramvayların restorasyonuyla oluşturuldu.

Kadıköy – Moda Nostaljik Tramvayı (2003)​

2003 yılında Anadolu Yakası’nda da nostaljik hat yeniden açıldı.


Bu hatlar, eski İstanbul tramvaylarının ruhunu yaşatan önemli bir kültürel miras niteliğindedir.