Ahilik denilen ütopya!

[Burhanettin Akbaş]

AHİLİK DENİLEN ÜTOPYA!
Yine ekim ayındayız, yine ekim ayının kültürel faaliyetleri arasında Ahilik Kültür Haftası etkinlikleri var. Osmanlı toplumundaki Ahilik Teşkilatının bugünkü devamı olarak nitelendirilecek topluluk Esnaf ve Sanatkarlar Odasıdır haliyle. Birçok faaliyet gözler önüne seriliyor.
Bütün bunlar, ahilik haftasının eski değerlerimizin ön plana çıkarıldığı, namuslu olmanın teşvik edildiği ve esnafların ödüllendirildiği, özendirildiği bir nevi “esnaf bayramı” olduğunu göstermektedir.
Hoş, ekonomik kriz esnafları fena halde vurup tası tarağı sattıracak hale getirdi ama ahilik nostaljisi inşallah onlara moral oluyordur.
*****
Bütün bunlar bir yana “ahilik” bizim için ütopyadır.(hayaldir) Sadece ahilik mi, birçok şey bizim için hayaldir. Eğer şu ecdattan kalan ulu mabetler, kervansaraylar, medreseler, köprüler, kümbetler, mezarlar olmasa, tesadüfen yan yana gelmiş insanlar yığını olduğumuzu düşüneceğim. Fakat bu tarihi eserleri gördüğüm zaman anlıyorum ki bizi birbirimize bağlayan ortak bir atamız var. Lakin o atanın torunları olarak ortak değerleri paylaşamamanın sıkıntılarını yaşıyoruz. Hepimiz de aynıyız artık. Atalarımızdan çok uzaklardayız bence. Anlayışımız farklı, felsefemiz farklı, kültürümüz farklı...
*****
Ahiliğin kurallarının anlatıldığı Fütüvvetname isimli eserler vardır. Bu eserde ahiliğin 724 tane kuralı verilmiştir. Bu kuralları bugün uygulamaya kalksak çarşıda pazarda esnaf kalmaz, etrafta insan bulamayız. Keseceği hayvana hor davranan bir kasap, malını satmayıp bekleten ve daha sonra daha fazla bir kazançla satan bir esnaf, kuşları öldürüp yavrularını anasız babasız bırakan bir işyeri sahibi, ölçüsüyle tartısıyla oynayan insanlar, yalan söyleyen, iftira atan, içki içen, etrafındaki insanları rahatsız eden, hayır işlemeyen, fakire ve ihtiyaç sahibine yardım etmeyen esnaflar, ahilik teşkilatından hemen atılıyordu ve bir daha da alınmıyordu.
******
Kurallarının bir çoğunu Kur’an-ı Kerim, Hadis-i Şerif ve Türk gelenek ve göreneklerinden alan ahilik müessesesi, Selçuklu ve Osmanlı toplumunda huzur ve barışın güvencesi idi.
Bir ahi günlük kazancından geçinebileceği kadarını alır, kalan kısmını ise ahi sandığı denilen bir sandığa bırakırdı. Bu sandıktan her ay, dul ve yetimler, yaşlılar, ihtiyaç sahipleri maaş alırlardı. Bugünkü anlamda bu sandık bir nevi işsizlik sigortası idi.
O zamanlar sözleri senet yerine geçiyordu. Bir ahi sözünü tutmadığı zaman teşkilattan hemen atılıyordu. O yüzden başka bir şehirden dahi mal alınsa ödemenin o kişiye günü gününe yapılması gerekirdi.
Bugün sadece “Eline, beline, diline sahip ol.” yazıları asmak yetiyor bizlere. Sözün senet olduğu dönemi ise bizim kuşaklarımız hiç görmedi.
******
Ha, ne diyordum: Ahilik bizim için ütopyadır diyordum. Ama ne ütopyadır. Atalarımızdan bizlere övünülecek bunca şey kalmıştır. Bu da bir başarıdır bence. Onların yaptıklarını yapmıyoruz ama onlarla övünüyoruz. Yetmez mi?

[Burhanettin Akbaş]

Fütüvvetnamelerde geçen neredeyse 750 maddeye kadar ulaşan ahiliğin kurallarından bazıları:
- İyi huylu ve güzel ahlâklı olmak,
- İşinde ve hayatında, kin, çekememezlik ve dedikodudan kaçınmak,
- Ahdinde, sözünde ve sevgisinde vefalı olmak,
- Gözü, gönlü ve kalbi tok olmak,
- Şevkatli, merhametli, adaletli, faziletli, iffetli ve dürüst olmak,
- Cömertlik, ikram ve kerem sahibi olmak,
- Küçüklere sevgi, büyüklere karşı edepli ve saygılı olmak,
- Alçakgönüllü olmak, büyüklük ve gururdan kaçınmak,
- Ayıp ve kusurlarını örtmek, gizlemek ve affetmek,
- Hataları yüze vurmamak,
- Dost ve arkadaşlara tatlı sözlü, samimi, güleryüzle ve güvenilir olmak,
- Gelmeyene gitmek, dost ve akrabayı ziyaret etmek,
- Herkese iyilik yapmak, iyiliklerini istemek,
- Yapılan iyilik ve yardımı başa kakmamak,
- Hakka, hukuka, hak ölçüsüne riayet etmek,
- İnsanların işlerini içten, gönülden ve güleryüzle yapmak,
- Daima iyi komşulukta bulunmak, komşunun eza ve cahilliğine sabretmek,
- Yaradandan dolayı yaratıkları hoş görmek,
- Hata ve kusurları daima kendi nefsinde aramak,
- İyilerle dost olup, kötülerden uzak durmak,
- Fakirlerle dostluktan, oturup kalkmaktan şeref duymak,
- Zenginlere, zenginliğinden dolayı itibardan kaçınmak,
- Allah için sevmek, Allah için nefret etmek,
- Hak için hakkı söylemek ve hakkı söylemekten korkmamak,
- Emri altındakileri ve hizmetindekileri korumak ve gözetmek,
- Açıkta ve gizlide Allah'ın emir ve yasaklarına uymak,
- Kötü söz ve hareketlerden sakınmak,
- İçi, dışı, özü, sözü bir olmak,
- Hakkı korumak, hakka riayetle haksızlığı önlemek,
- Kötülük ve kendini bilmezliğe iyilikle karşılık vermek,
- Belâ ve kötülüklere sabır ve tahammüllü olmak,
- Müslümanlara lütufkâr ve hoş sözlü olmak,
- Düşmana düşmanın silahıyla karşılık vermek,
- İnanç ve ibadetlerinde samimi olmak,
- Fani dünyaya ait şeylerle öğünmemek, böbürlenmemek,
- Yapılan iyilik ve hayırda hakkın hoşnutluğundan başka bir şey gözetmemek,
- Âlimlerle dost olup dostlara danışmak,
- Her zaman heryerde yalnız Allah'a güvenmek
- Örf, adet ve törelere uymak,
- Sır tutmak, sırları açığa vurmamak,
- Aza kanaat, çoğa şükür ederek dağıtmak,
- Feragat ve fedekarlığı daima kendi nefsinden yapmak

1. Yemekte edepler 12 tanedir:

- Sağ dizin yukarıya dikilmesi,
- Sol ayağın aşağıda durması,
- Lokmanın çiğnenmesi,
- Lokmanın küçük olması,
- Yemeği dökmemesi,
- Ağzında lokma varken konuşmaması,
- Başkasının lokmasını gözetmeme,
- Ekmeği ısırıp bırakmama,
- Ekmeği yemeğin suyuna batırmamak,
- Sümkürmemek,
- Ağzını şapırdatmamak,
- Yemekten sonra ellerini yıkamak ve silmek.

2. Su içmekle ilgili edepler 3 tanedir:

- Bardağı (tası) iki eli ile tutmak,
- Dinlene dinlene içmek ve bitirmek,
- Dökmemek.

3. Söz söylemekteki edepler 4 tanedir:

- Sert konuşmamak (ağızdan bir şey sıçramaması için)
- Konuşurken sağa sola bakmamak,
- Sen, ben değil de siz, biz olarak hitap etmek,
- El kol hareketleri ile bir şeyi ifade etmemek.

4. Elbise giymekte dört edep vardır:

- Sağdan başlamak,
- Sarığı oturarak sarmak,
- Yürüyerek birşey giymemek, dururken giymek.

5. Evden çıkmaktaki edepler:

- Çıkarken sol ayakla çıkmak,
- Neşeli çıkmak,
- Endişeli çıkmamak,
- Çıkarken yukarıya bakmamak.

6. Yürümekteki edepler:

- Sert yürümemek,
- Çukurlara basmamak,
- Yanlara bakarak yürüme (dikkatli olma),
- Taştan taşa seğirtme,
- Yol ortasında yürümemek,
- Kimsenin ardınca bakmamak,
- Büyüğünün önünde yürümemek,
- Birisiyle giderken bir işle meşgul olup, onu bekletmemek.

7. Mahallede:

- İşi olmadıkça mahallede gezmemek,
- Karşıdan gelene yakın olma,
- Açık kapı ve pencerelerden bakmamak,
- Çocuklara uymamak,

8. Pazarda:

- Omuzunu kimseye vurmamak,
- Uzaktakileri çağırmamak,
- Kahkaha ile gülmemek,
- Tükürmemek,
- Sümkürmemek,
- Bir şey yememek ve içmemek.

9. Alış-verişte:

- Yumuşak söylemek,
- Az almak,
- Aldığı şeyi geri vermemek.

10. Eve bir şey getirmede:

- Elbisesini taşıma vasıtası yapmama,
- Açıktan getirmeme,
- Eve varır varmaz yememe.

11. Eve girerken:

- Haber verme,
- Sağ ayakla girmek,
- Selam vermek,
- Çevreye bakmamak,
- Besmele ile eve girmek.

12. Oturmaktaki edepler:

- Sağ dizi dikmek ve sol ayağın yerde olması,
- Kendi yerini bilmek,
- Ayağı örtmek,
- Ev sahibi konuşmadan konuşmamak.

13. Misafirlikte:

- Çağırmaya gelenin önünde yürümemek,
- Yiyecek ne var diye sormamak,
- Yemekten sonra çok oturmamak.

14. Hasta Ziyareti:

- İkindiden sonra gitmek,
- Güler yüzlü olmak,
- Hastanın sağ yanına oturmak,
- Çok oturmamak,
- Fatiha okumak.