İstanbul Karaköy-Tünel Füniküler Hattı (F2)

[Kemal Çevik]

Merhaba arkadaşlar,

Tam Akın beyle bir tünel başlığı için düşünüyorduk ki, burada zaten olduğunu buldum.

Tünelin sıralamasıyla başlayalım isterseniz. Dünyada ilk yapılan ve işletilen metro hattı 1863'de çalışmaya başlayan Londra Metrosu, bu ilk kısım bugün Farrington ile Paddington istasyonları arasıdır, ve yanılmıyorsam "Circle Line" nın üstündedir.

İkinci sistem biraz tartışmalı 1867'de New York'ta Alfred Eddy Peach, Broadway'de 300ft (91m) uzunluğunda içinde hava basıncı ile gidip gelen küçük bir vagon olan, ve de asla ticari olarak işletmeye açılmayan bir metro yapmış. Yaygınlaşamasının nedeni de ,New York şehir meclisinin o zamanlar "elevated" denilen ve ayaklar üstünde giden treni tercih etmesi. Bunun nedeni basınçlı havanın tehlikeli olması kadar birtakım ticari kaygılar ve kişisel çıkarlar olduğu da tartışılır. Ancak nasıl IETT kuruluş yılını 1871 olarak kabul ediyorsa bazı kaynaklar da 1867'yi New York metrosunun başlangıcı kabul ettiklerinden, halbuki ilk tren 1904'de çalışmış, Tüneli 3. açılan diye nitelerler.

Nereden bakarsanız bakın şu anda hala işletilen en eski ikinci sistem, Tünel.

İsterseniz Tünel'den çıkıp tramvaya geçelim. Şu anda Taksim Tünel arasında çalışan motrislerden biri, eğer numarası sonradan değiştirilmediyse 131, 1929 model ve bugün Avrupa'da düzenli servise çıkan en eski tramvay. Özel günlerde müzelerden servise verilenler dışında. 2002 yılı kayıtlarına göre ise Arjantin'deki 1905 ve Kanada'da ki 1911 model tramvaylardan sonra 3. sırada.


Görüşmek üzere
Kemal Çevik

[edeniz]

Geçen haftasonu hayatımın 2. istanbul gezisini yaptığımda arkadaşım ısrarla beni götürmek istemişti ama treni kaçıracam korkusuyla gidemedim.Tamda Galatasaray Lisesi'nin önündeydik.Keşke birazcık sıkıştırsaymışım zamanı...
İlklerin arasında olma gururuna ulaşmışız ama devamını getirememişiz ya
işte o üzer beni....

[Kemal Çevik]

Merhaba arkadaşlar,

Biraz sağı solu araştırdım, Monsieur Gavand'ın kitaplarını okudum ve bakın neler buldum:

* Bizim girişimci fransız M. Gavand, inşaatın tüm cefasını çekmesine, Osmanlı ve Fransız bürokrasisiyle boğuşmasına rağmen tünel işletmeye açıldığında olayla hiçbir ilgisi kalmamıştı. Mühendis olduğu kadar işletmeci de olduğunu sandığım Gavand, İngiliz şirketin oyununa gelmiş kazanmayı umduğu paracıklar maalesef uçup gitmişti.

* Tünel bitmesine bitmişti ama Karaköy tarafında istimlakler tam olarak gerçekleştirilemediği için istasyon doğru dürüst bitmeden Tünel işletmeye açılmış. Boş duran ama sahibinin 320 lira daha fazla alabilmek sorun çıkardığı bina birkaç ay sonra çökmüş, bir kişi hayatını kaybetmiş. Bunun üzerine belediye ve hükümet işe el atmış, ancak 8 ay sonra Karaköy istayonu bitebilmiş.

* Kayıtlara geçen ilk kaza 25 ağustos 1875'de olmuş. Öğlen üzeri yukarı çıkan katarın kayışı kopmuş, ancak makinist durumu kavrayamadığı için fren yapmakta gecikmiş, tren ancak Karaköy'e 40m mesafede durabilmiş. Herhangi bir yaralanma veya ölüm olmamış.

* İkinci kaza ise 9 Eylül 1876'da olmuş, gene kayış kopmuş, bu kez tren Karaköy'de hat sonuna çarpmış, 8 kişi yaralanmış.

* Tünel tarihindeki en büyük kaza 6 temmuz 1943'de olmuş. (Akın bey resimlerini göndermişti). öğleden sonra aşağı inen trenin kayışı kopmuş, makinistin tüm çabasına rağmen katar istasyonu delip geçerek yola kadar fırlamış, bir görevli hayatını kaybetmiş. Yukarı çıkan katarın makinisti olayı zamanında farkederk aracını durdurmayı başarmış.

Şimdilik bu kadar, görüşmek üzere.
Kemal ÇEVİK

[Akın Kurtoğlu]

Kemal Bey Tünel’in hikâyesini eksiksiz özetlemiş... Ben de buradan itibaren devam edeyim:

Tünel 25 Kasım 1968 yılında, çekici kablolarının iyice eskimesi ve vagonlarının çağın gerisinde kalması üzerine hizmetine ara verdi ve tam 3 yıl sürecek bir yenileşme hareketi başladı. İlk önce Karaköy Binası yıkıldı ve buradan Tünel’e inşaat için giriş-çıkış açıldı.



(+)

Re-organizasyon sırasında, tünelin taşıyıcı kemerleri elden geçti ve bakımları yapıldı. Çift ray sistemi teke indirildi ve vagonların sadece 276. metrede karşılaştıkları yerde raylarının makasla ikiye ayrılarak, tekrar birleştirilmesi çalışmalarına başlandı (Taksim-Tünel Nostaljik Tramvay Hattı’nın Galatasaray Lisesi’nin önünde çift makas yapması gibi).

Bu arada, kemikleşmiş Tünel yolcularının mağdur olmamaları (ve de yıllardır kullandıkları güzergâhtan soğumamaları için), 25 Kasım 1968’de İETT; “Karaköy-Tünel” arasında [T5] numaralı otobüs hattını açtı. Bu hat, Tünel yolcularını kestirmeden yukarı çıkarıp-indirmek üzere; 06:30-21:00 saatleri arasında, 2 otobüsle, her 15 dakikada bir ring seferlerine başladı (Bu hat, sonraki yıllarda da (1981-85 arası), Tünel'in 3 aylık periyodik bakımının olduğu Pazar günlerinde, Leyland otobüslerle çalışmaya devam etti).

Ocak 1971’de Karaköy’deki Metro Han’ının inşaatına başlandı. 18 katlı olarak tasarlanan bina, İETT’nin tüm birimlerini bünyesinde toplayacak tarzda inşa edilecekti. İlk aşamada, Tünel vagonlarının kalkış yapacağı ve tamburların döneceği zemini oluşturan kat tamamlanacak, ardından üzerine 6 kat çıkılacaktı. Toplam maliyeti; 2.500.000 lira idi...

Tünel’in eğimi ortalama: %15 idi. 550 metre olan hat uzunluğu, peronlar dahil toplamda; 601 metre olacaktı. seferler 80 saniyede tamamlanacaktı.

Temmuz 1971’de yapının zemin katı tamamlandı. İçinin detay düzenlemesine geçildi. Aynı ay içinde Fransa’dan 2 adet vagon getirildi. 48’er kişilik vagonlar; “1” ve “2” olarak numaralandırıldı. Her bir vagon; 11 metre 33 santim boyunda ve 2.5 metre enindeydi. Oturma yerlerinin 24’ü sabit, 24’ü ise açılıp-kapanır şekilde monte edilmişlerdi. Vagonlar ayakta yolcu dahil, maksimum; 200’er kişi taşıyabileceklerdi. Her iki vagon da hemen raylara oturtuldular.




(+)

3 Kasım 1971’de Tünel’in tüm elektrifikasyon çalışmaları tamamlandı ve hemen deneme seferleri başladı. Bu arada hanın yapımı ise tüm hızıyla devam etmekteydi. Eskisinden farklı olarak çıkışlar cadde tarafından değil, yapının yanındaki çıkış kapısından gerçekleştirilecekti.



(+)

Sonunda, tüm işlemler tamamlanarak TÜNEL; 26 Kasım 1971 tarihinde Beyoğlu tarafındaki törenle, saat; 10:30’da yeniden hizmete girdi. Açılışı o dönemin Belediye Başkanı Dr. Fahri Atabey yaptı. Tünel’in ve binanın toplam maliyeti 33 milyon lira tuttu.



(+)




(+)

Tünel’in günlük tarifesi belirlendi: hafta içi ve Cumartesi günleri: 07.00-21.00. Pazar günleri: 07.30-21.00... Her 5 dakikada bir, karşılıklı olarak seferleri günümüze kadar devam etti (Ancak, İETT Hanı'nın 18 kata çıkarılması projesi yarım kaldı).

Akın KURTOĞLU

[Mustafa Noyan]

Tünel hakkında Marmara Üniversitesi'nden Osmanlı Demiryolları isimli bir çalışması da bulunan Vahdettin Engin' in Tünel kitabından ( Simurg kitabevi yayını / 2000 ) bir alıntı:


Birkaç cümle veya birkaç sayfa ile Tunel konusuna yer vermis bazi eserlerde Istanbullularin Tunel'e binmekten korktukları icin uzun sure bu tasita ragbet etmedikleri, dolayisi ile ancak hayvanlarin tasinabildigi, bu arada resmi makamlarin da Tunel' e pek sicak bakmadiklari seklinde degerlendirmelere rastladik. Bu konuda bazi ornekler vererek meseleyi acikliga kavusturmanin ve simdiye kadar suregelmis bir yanilgiyi duzeltmenin gerekli oldugu kanaatindeyiz.
Bu hususla ilgili olarak herseyden once "Turkiye Ansiklopedisi' ndeki" "Tunel maddesi' nden" bazi aktarmalar yapmak istiyoruz:
"Tunel insaati 1874 yilinin Aralik ayinda biter ve tecrubelere baslanir. Abdulhamit gibi evhamli ve urkek bir hukumdara, yer altindan bir takim arabalarin, insanlari da tasiyarak gidip gelecegini, bilhassa bu islerin yer altindan olacagini zorlukla
izah ettiler. Mutaassip halktan bir kismi, olmeden yeraltina girmeyi bir turlu kabul etmedi. Bunlar yetmiyormus gibi Seyhulislam da bu zir-u zemin arabalarinin ilk seferinde insan goturulmesinin caiz olmayacagina fetva verince, ilk yolculugu bir suru okuze yaptirtmak gerekti" ("Tunel", Turkiye Ansiklopedisi, c. V, s. 411)
Turkiye Ansiklopedisi' nin basim yili 1957 olduguna gore daha sonraki donemlerde Tunel konusuna deginmek isteyenlerin buradaki degerlendirmeleri yolcu alarak tekrarladiklari gorulmektedir. Mesela, IETT' nin yayini olan Tunel kitapçiğinda Tunel' in tarihcesinden bahsedilirken "Abdulhamit gibi urkek bir padisaha ...." ifadeleri
ile baslayan yukarda zikrettigimiz metin aynen tekrarlanmistir.
Yine benzer sekilde "Turkiye'nin ilk metrosu" baslikli makalesinde Ertan Unal, islemeye basladigi yillarda Istanbul'lularin biraz da korku sebebiyle Tunel' e binmediklerini, bu sure icinde musteri olarak hayvanlarin tasindigi ve batinin bu modern ve ilgi cekici bulusunun benimsenmesi icin arada aylar gecmesinin gerektigini belirtmektedir. Hurriyet gazetesinde "Tunelin ilk acildigi donemlerde yolcu bulunmayinca bir sure hayvan tasinmisti" basligi ile verilen bir haberde ise, yukarda verilen orneklere benzer ifadeler tekrar edilerek "Istanbullular ilk aylarda Tunele fazla ragbet gostermemislerdir. Batinin bu modern ......" denmektedir. (Hurriyet 2 Kasim 1971)
Bu anlayisin gunumuze kadar devam ettigi gercegi de cesitli vesilelerle karsimiza cikmaktadir. Zulfu Livaneli "Istanbul'un Altinda Carpan Yurek" baslikli yazisinda, donemin Istanbul Buyuksehir Belediyesi Genel Sekreteri Tugrul Erkin' den naklen su
hususlari yazmaktadir:
"....O tarihte bir Fransiz muhendisin yaptigi bu metro, din buyuklerinin ofkesini cekmis ve Seyhulislam, yasayan insanlarin yeraltina girmesinin gunah oldugu yolunda bir fetva yayinlayinca bu metro sadece hayvan nakliyati icin kullanilir olmus"
(Zulfu Livaneli "Istanbulun Altinda Carpan Yurek" Sabah, 15 Temmuz 1993
Benzer iddia, Dunden Bugune Istanbul Ansiklopedisi' nde de yer almistir. (Mehmet Yenen-Sertac Kayserilioglu. "Tunel" Dunden Bugune Istanbul Ansiklopedisi, c.VIII. s. 309)
Eski Istanbul hakkinda cesitli arastirmalari bulunan Jak Deleon da ayni hataya duserek, Pera-Galata tunelinin acildigi gunlerde halkin yeraltindan yolculuk yapmaya cekindiginden ve bu nedenle sirketin ek bir vagonla hayvan ve araba tasimaya basladigindan bahsetmektedir. (Jak Deleon, Bir Tutam Istanbul, Istanbul 1993, s. 69
Bu ornekleri cogaltmak mumkundur. Fakat deginilen konu hep ayni oldugu icin bunlari tekrarlamak yerine, buradaki yanilginin nereden kaynaklandigini ortaya koyarak, meseleyi ayaklari uzerinde duracak bir hale getirmekte fayda vardir. Bununla beraber her seyden once, yanilgidan da ote buyuk ve vahim bir yanlisligi duzeltmek gerekmektedir.
Tunel isletmeye acildiginda saltanat makaminda II. Abdulhamit (1876-1909) degil, Sultan Abdulaziz (1861-1876) bulunmaktadir. Herhalde bu degerlendirmede bulunanlar, yer altindan yolcu tasinmasina karsi cikmayi II. Abdulhamit' in sahsiyetine daha cok yakistirmis olmalilar ki, bu padisahin Tunel' in hizmete girisinden 1.5 yil sonra saltanat makamina gecmis oldugunu ogrenme zahmetine katlanmamislardir.
Diger bir husus olarak ta: Farzedelim ki orneklerini verdigimiz yazilarda bahsedildigi gibi Tunel II. Abdulhamit doneminde yapildi. Bu tur eserlerin yapimi padisah iradesine bagli bulunduguna gore, ayni padisahin hem Tunel imtiyazini verip, hem de yolcu tasinmasina karsi cikmasinin soz konusu olmayacagini idrak etmek
icin arastirma yapmaya da ihtiyac yoktur. Sadece biraz mantik kullanmak yeterlidir.
Ayni metinlerdeki bir baska yanilgi da Tunelde yolcu tasinmasina Seyhulislamin izin vermemesi seklindeki degerlendirmedir. Halbuki Tanzimat donemi ve sonrasindaki idari yapilanma cercevesinde, Seyhulislamin bu tur imar faaliyetleri ile
ilgilenmesi soz konusu degildir. Yani 1869 yilinda Henri Gavand' a imtiyaz verilirken nasil Seyhulislamdan fetva alinmadiysa, isletmeye gecilirken de Seyhulislamin fetvasina gerek duyulmamistir. Ustelik, Tunelin yolcu tasima amacli olarak yapildigi imtiyazin verildigi tarihten itibaren asikar olduguna gore, o donemde buna karsi
cikmayan Seyhulislamin, Tunel hizmete girdikten sonra karsi cikmis olmasi dusunulebilir mi?
Aslinda buradaki yanilginin nereden kaynaklandigi son derece aciktir. Hatirlanacagi uzere Tunel insaati 1874 yilinin sonlarinda tamamlanmistir. Her yeni yapilan demiryolu hattinda bir sure deneme seferi yapilmasi tabii olduguna gore burada da ayni islem yapilmistir. Iste bu deneme seferleri sirasinda hayvanlar tasinmistir. Cunku ilk defa denenen ulasim aracina insanlarin bindirilip hayatlarini riske atmanin mantigi yoktur. Anlasildigina gore, bu deneme seferleri sirasindaki hayvan tasinmasi hadisesi insanlarin Tunel' e binmekten korktuklari seklinde algilanmistir.
Olayin bu sekilde algilanmis olmasi onemli bir yanilgidan baska bir sey degildir. Fakat bir defa yanilgiya dusuldukten sonra, saglam kaynaklara dayanmayan diger eserler de ayni hatayi devam ettirmislerdir. Boylece hatali yorum, adeta zincirleme bir trafik kazasi gibi, birbirinin ayni cumlelerle tekrar edilmistir.
Bizim tespitimize gore Tunelin hizmete giris safhasindaki gelismeler diger demiryollarindan farkli olmamistir. Yani oncelikle deneme seferleri yapilmis, bunlar basariyla sonuclaninca da 17 Ocak' ta resmi acilis gerceklestirilmistir. Hatta acilis torenleri sirasinda once davetliler Tunele binmisler ve Beyoglu' ndan Galata' ya gidip geri donmuslerdir. Ertesi gunden itibaren de yolcu tasinmaya baslamistir.

[Kemal]

(+)

[simon]

Tünel'deki her iki vagonda'da bulunan künye.


(+)

[Kutlu Singil]

efenim merhaba

tunel kazalariyla ilgili bilgiye ulasamadim... ozellikle akin beyin gonderdii fotolari gormek isterim...

[Akın Kurtoğlu]

Tünel'de vukubulan ölümlü kaza ile ilgili Arşiv çalışmasını şu günlerde yapıyorum. En kısa zamanda göndereceğim bu başlık altına!...

Bu kaza, ölümle sonuçlanan ilk ve tek kazadır. Kayış kopması sonucu, Tünel'den aşağıya doğru inmekte olan vagonun alttaki kontrol binasının duvarını delerek Perşembepazarı Caddesi'ne çıkmasıyla sonuçlanmıştır.

Akın KURTOĞLU

[Kemal]

Kabataş füniküleri tamamlanmak üzere iken emektar tünelin Karaköy'deki binası da yenilendi ve eski pis pejmürde halinden sıyrıldı: