Artık Nostalji Olan İstanbul İETT Hatları

[Akın Kurtoğlu]

MİLLET CADDESİ’NİN BİR NUMARALI İETT ÖĞRENCİ SERVİS HATTI:
[24] - [FINDIKZADE-YILDIZ YENİMAHALLE]

İstanbul’un A ve B bölgelerini birbirine bağlayan eski ve önemli hatlardan birisi de [24]’dü. Bu hat aslında ilk olarak 1952-53 döneminde yeni Büssing-5500’lerin İETT’ye katılmalarıyla ferahlayan filonun İstanbullular’a yeni hatlar açılması şeklinde yansıması neticesinde devreye sokuldu: [Sirkeci-Ortaköy] otobüs hattı olarak... İETT’nin, ilk hizmete koyduğu 29 adetlik hattan birisidir. 1956-57 döneminde Çekoslavakya’dan Skoda-RO’ların ithal edilmesiyle de; [Aksaray-Yıldız] hattı şekline dönüştürüldü. Yani, A bölgesindeki kalkış noktası, Batıya’ya,  Suriçi’ne doğru uzatılırken, B bölgesindeki kalkış noktası da, Beşiktaş’tan itibaren; “Çırağan-Ortaköy” sahil yolunu izlemek yerine, Kuzey’e, yani Yıldız’a çıkar şekle getirildi. Aksaray’da Pertevniyal’in yanındaki sokak arasından kalkarak, bu civarın yolcularını; “Çarşıkapı-Bayazıd-Sultanahmed-Eminönü-Kabataş” üzerinden Beşiktaş’a kadar götüren ilk otobüs hattıydı (Tramvay hattı olarak da 23 numaralı motrisler; Beşiktaş ve Ortaköy’ü Aksaray’a bağlarlardı. Zaten 24’ün ilk konulduğu dönemde, yine aynı yolu izleyerek tramvay hattına alternatif olarak Ortaköy’e otobüs çalıştırılmış olması da muhtemeldi. Birkaç yıl sonra sahilyolundan tramvay hattı kaldırılmıştı zaten).



1958'de; [24]-[Yıldız Yenimahalle-Aksaray] hattında 422 filo numaralı II. parti bir Skoda-RO, Lâleli'den Aksaray'a doğru iniyor... Az sonra Pertevniyal'in yanındaki son durağında bütün yolcularını indirecek ve yeni sefer kalkış saatini beklemeye başlayacak...


1960’ların sonlarında (ilk yakalayabildiğim yıl 1969 sonu) hattın “Fındıkzade”ye kadar uzatıldığı görülüyor. B bölgesindeki kalkış noktasında ise herhangi bir değişikliğe gidilmiyor. İşte bu yıllardan itibaren [24] numaralı İETT hattı, adeta bir öğrenci servisi gibi çalışmaya başlıyor. 1980’lerden itibaren Yıldız Üniversitesi’nin de faaliyete geçmesiyle birlikte, Millet Caddesi’ni Beşiktaş ve Barbaros Bulvarı’na bağlayan en önemli bağlayıcı düz otobüs hatlarından biri konumuna yükseliyor. Hat; 100 dakikalık tur müddetinde aradinlenmesiz 5 solo otobüsle günboyu (ve de gecenin ilerleyen saatlerine kadar) hizmet vermeye başlıyor. Yıldız’da “Yenimahalle”den ara sokaklardan kalkış yaptıktan sonra, Barbaros Bulvarı’na çıkıp, Beşiktaş’a inen, oradan da Kabataş yoluyla, Eminönü-Sultanahmed-Bayazıd-Aksaray güzergâhından "Fındıkzade Meydanı"’na ulaşan hattın yolu hiç değişim göstermedi. O yıllardaki otobüs profili; Skoda-RO’lardan oluşuyor.

Bu hat aslında, Fevzipaşa-Fatih yolundan geçen ve her ikisi de farklı yollardan Beşiktaş’a kadar ulaşan 28 ve 34’lerden farklı olarak, Beşiktaş’tan Barbaros Bulvarı'nın yarısına kadar tırmanmakta olduğu için, bu bölgede işi olanlar tarafından tercih edilen bir hattı. Fındıkzade’ye ulaştıktan sonra, göbeği döner ve şimdiki Fındıkzade yaya üstgeçidi’nin merdivenleri altına denk gelen, plantonluğu olmayan metal konstrüksiyon başdurağına yanaşırdı. Durağın yanındaki direkte kalkış saatleri de yazılıydı ve genelde bu saatlere uyardı. Sabah saatlerinde bu otobüse binebilmek bir hüner işiydi. Çünkü yolcularının dörtte üçünden fazlası YÜ (o yıllarda henüz YTÜ değildi), MSÜ, İTÜ ve İÜ üniversite öğrencilerinden oluşurdu. İÜ’lü öğrenciler bu istikamette çok fazla alternatifleri olduğu için, İTÜ’lü öğrenciler de Taksim çıkışlı diğer alternatif otobüs hatları mevcut olduğu için, YÜ’lüler kadar fazla doldurmazlardı otobüsü... MSÜ’nün öğrenci adedinin de kaydadeğer bir çokluğu yoktu. Hat, adeta YTÜ’nün gayriresmi servis otobüsü gibiydi.

(+)

[24], Beşiktaş’tan sonra Barbaros Bulvarı üzerinde; “Serencebey” durağını yaptıktan sonra “Yıldız Üniversitesi” durağına gelince tamamen boşalırdı. Yolun bundan sonraki kısmında otobüs biraz daha çıkar, “Güzel Konutlar” durağına uğramaz, sola yanaşarak U dönüşü yaparak geri gelir ve Yenimahalle girişinden sağa sapardı. Burada dimdik aşağıya, Ihlamur sırtlarına iner gibi yapar, “Süslü Karakol” durağını geçer ve tekrar sola dönerek, plantonluğu ile kapalı durağı olan sondurağına ulaşırdı. Hattın otobüs profili, 1980’in ilk yarısında, sadece Leyland’lardan oluşurdu. 1983’den sonra ise MAN Solo’lar hizmete verilmeye başlandı.

[24], oldukça uzun ve trafiğin yoğun olduğu kesimlerden geçtiği için, yolculuk süresi ortalama; 40-45 dakika sürerdi. Son duraklarında 5 dakika kadar, bekler beklemezdi. Akşamları Gülhane Parkı durağından itibaren ardarda çok fazla İETT otobüsü Alemdar’dan Sultanahmed’e tırmanmaya ve oradan sağa dönüp Adliye Sarayı’nın önüne ulaşmaya çalışırken yol durur, arkaarkaya tek sıralı bir otobüs kuyruğu oluşurdu. O kadar sık olurlardı ki, aralara serpiştirilen normal otomobil ya da diğer sivil araçlara rastlanmazdı bile... Uyanık bazı öğrenciler, Gülhane Parkı’nda indikten sonra, aralardan çapraz bir yol izleyerek Bâb-ı Âlî Yokuşu'na yayan tırmanarak ulaşırlar, bu süre zarfında cigara ve tost ihtiyaçlarını giderirler, ardından da Türbe’de yeniden az önce inmiş oldukları 24’ü yakalayarak binerlerdi (Mavi kartların öğrenciler tarafından oldukça yoğun olarak kullanıldığı yıllar). Şoför, öğrencilere ters ters baksa da sesini çıkartamazdı, çünkü gerçekleşen olay son derece legaldi!...

Millet Caddesi’nin yarısından geri dönen ve sonuna kadar gitmeyen 24, 1986’ya gelindiğinde Topkapı Kaleiçi’ne kadar uzatıldı. Fındıkzade göbekteki baş durağı iptal edildi. Böylece tarihte ilk defa olarak Topkapı’dan Beşiktaş’a İETT otobüsü ihdas edilmiş oldu. Yıldız tarafındaki sondurağının çok kıvrımlı ve yokuşlu olmasından dolayı, 24’e hiçbir zaman için körüklü otobüs verilmedi. 1991 yılında ise Sözen’in meşhur hat kısaltma programı çerçevesinde son defa Topkapı’ya gitti. Bundan sonra Eminönü’nden geri dönmeye başladı. Hattın otobüs adedi 2’ye düşürüldü. Programa göre tek biletli olarak belirlendi. Öğrenci servis otobüs macerası da böylece sona erdi. Birkaç yıl sonra otobüs adedi bire indirildi. 60 dakikalık tur süresinde saat başlarında kalkar oldu. 1999 yılında ise verimsiz görülerek, tamamen iptal edildi. O günden bu yana, Yıldız Yenimahalle semtine giren hiçbir otobüs hattı konulmadı.

Neredeyse yarım asır boyunca İstanbullular’a hizmet veren (46-47 yıl kadar) “24” numaralı Yıldız hattı, hatıralardan ve birkaç eski fotoğraftan yansıyan hoş bir nostalji olarak yerini aldı...

Akın KURTOĞLU

[hakan_1970]

Bunca sene 24 'ü kullanmıştım fakat tarihçesini bilmiyordum.

24 'teki otobüsler, 1979-80 model Ikarus'lar gelinceye kadar sonu 806'da biten Mercedes otobüslerle de hizmet vermişlerdir. Mercedes'ler seferden alındığında Akın üstadın dediği gibi Leyland hegamonyası başlamış, 1983-84'te de bu sefer Leyland'lar 24 hattını MAN'lara devretmişlerdi. 1980-83 arasında bazen Ikarus sololar da hizmet vermişlerdi.
24 nolu otobüs Fındıkzade'de o zamanlar İstanbul Bankası'nın da bulunduğu binanın önündeki cep duraktan kalkardı. Kışın o binaya girerek kaloriferinden ısınır, bir taraftan da 24'ü beklerdik. Bugün için tarif etmek gerekirse, Millet Caddesi'nde Topkapı -Aksaray yönünde giderken, Fındıkzade göbeğine (o zamanlar araçların çevresinde döndüğü daire şeklinde bir ada vardı) gelmeden önceki ışıkların 10-15 m gerisinden kalkardı.
Buraya gelmek için de, o zamanlar Çapa Kızılay Kan Merkezi'ne gelmeden önce Millet Caddesi üzerindeki (bugün mevcut olmayan) U dönüşünden döner, Çapa durağını pas geçer ve Fındıkzade'deki durağına gelirdi.
Hatırlayamadığım detay, otobüs Yıldız'dan Fındıkzade'ye vardığında son durak yapıp yapmadığıdır. Yani U dönüşüne gidinceye kadar yanılmıyorsam Çapa durağında durur ve son yolcuları orada boşaltır, U dönüşünü yapar, Millet Caddesinin karşı tarafındaki Çapa durağını pas geçer diye hatırlıyorum.
Fındıkzade'de bu otobüsün sabahları kuyruğu o kadar uzardı ki, uzayıp yan sokağa kıvrılır ve ortalarına kadar ulaşırdı. İlk-Ortaokula giderken o ara sokaktan geçtiğimden bu otobüsü mükemmelen gözlerdim. Hey gidi günler...
Emin olamadığım bir detay da, gene sadece sabahları yolcu yükünü hafifletmek için 24'ün durağına gelerek ilk durak yapan bir 84 (Eminönü-Topkapı) otobüsünün olup olmadığıdır.

[Akın Kurtoğlu]

[Akın Kurtoğlu]

BEYOĞLU’NUN EN ESKİLERİNDEN: [70]-“KURTULUŞ-TÜNEL”

İstanbul’un, geçmişi tâ tramvay dönemine kadar uzanan en eski hatlarından birisi de; "70" numaralı hattı. Cumhuriyet’in ilân edildiği yıllarda 19B numarası altında, elektrikli tramvaylarla servislerini sürdüren hat, 1950-51’den itibaren 70 hat numarasını aldı ve uzun yıllar güzergâhı hiç değişmeden devam etti. 1961 yılında İETT’nin troleybüs şebekesini İstanbul’da uygulamaya koymasıyla birlikte, bu hat da bir troleybüs hattı haline geldi. Kurtuluş’tan kalkan troleybüsler, Pangaltı’dan Harbiye’ye dönerek Taksim’e gelirler, oradan Tarlabaşı-Ömer Hayyam-Tepebaşı yoluyla Şişhane Meydanı’na ulaşırlar, sola dönerek THY acentasının önünden Varyant’a gelirler, burayı dönerek çıktıktan sonra Tünel Binası’nın önündeki İETT başduraklarına varırlardı. Burada indi-bindi yaptıktan sonra, beklemeden yollarına devam ederler, bu kez dönüş yolunu İstiklâl Caddesi Galatasaray üzerinden yaparlar ve Taksim’e çıkarlardı. Taksim’den sonra da aynı gelmiş oldukları yolu geri dönerek bir tam turlarını tamamlarlardı. Yaz sezonlarında 3, Kış sezonlarında ise 4 adet troleybüsle servis verilirdi.

1984’de İETT’nin troleybüs şebekesini kaldırmasından sonra 70’e Leyland, MAN ve İkarus solo otobüsler çalışmaya başladı. Otobüsler, ortalama 50 ve 60 dakikalık sürelerde bir tam turlarını yapmaya başladılar. Bu hatta hiç körüklü otobüs verilmedi. Kurtuluş Meydanı’ndaki başdurakta, K1 ve K4 Bayazıd ring hatlarıyla aynı peronu kullandılar.

1980’lerin ikinci yarısında Tarlabaşı Bulvarı’nın devreye girmesiyle birlikte 70’ler de diğer İETT otobüsleriyle birlikte Bulvar’ı kullanmaya başladılar. 1990’da İstiklâl Caddesi’nin taşıt trafiğine kapatılmasıyla birlikte, Bulvar’dan inen 70’ler Pera Palas’ın yanından Meşrutiyet Caddesi’ne saparak, Tünel binasının 200 metre kadar aşağısında kalan yeni İETT Tünel başduraklarına yanaşmaya başladılar.

1992 yılında hatların yeniden düzenlenmesi çalışmaları sırasında, tek biletli olarak hizmet verecek şekilde başdurağı olan Tünel, Karaköy’e kadar uzatıldı. Otobüsler buraya Perşembepazarı yoluyla indikten sonra, Galata Köprüsü yoluyla Eminönü’ne, oradan da Unkapanı yoluyla yeniden dönüş yoluna çıkmaya başladılar. Bir yıl sonra 1993’de güzergâhı değiştirilmeden Eminönü durağında ring yapmaya başladılar. Birkaç yıl bu şekilde çalıştıktan sonra, 2000’lerin başında hat iptal edildi ve yaklaşık 80 yıldan beri İstanbullular’a kesintisiz olarak hizmet veren [KURTULUŞ-TÜNEL] İETT hattı, tarihin derinliklerine gömüldü.

Akın KURTOĞLU

[Akın Kurtoğlu]

FATİH’İN BOĞAZİÇİ’YLE BAĞLANTISINI SAĞLAYAN TEK HAT: 30A

Tramvay döneminden itibaren, Fatih’in merkezi Boğaziçi ile pek buluşmadı. Sadece Beşiktaş’a kadar giden 2 ayrı hat sayesinde, bu noktadan itibaren aktarma imkânı oldu. Yalnızca 1958’de Laleli’den aşağıya tramvay yolu iptal edildiği için, meydandan kalkan 23 numaralı Ortaköy tramvay hattı, kısa bir süreliğine Fatih’ten kalkış yaptı. Ancak, bu uygulama da 1960’da sona erdi.

1968-69 döneminde İngiltere’den satın alınan 300 adet Leyland otobüs, İdare’nin yeni hatlar açmasını sağladı. O dönemdeki atılımdan Fatih de nasibini aldı ve 1969’da; [30A] numaralı “Fatih-Ortaköy-Dereboyu” hattı açıldı. Fatih Postanesi’nin önündeki alandan 28 hattıyla beraber kalkış yapmaya başlayan 30A’nin güzergâhı, kaldırılana kadar hiç değişmedi. Fatih’ten hareketle Saraçhanebaşı-Vezneciler-Lâleli-Çarşıkapı-Sultanahmed-Sirkeci yönünde ilerleyen hat, Eminönü’nden sonra Galata Köprüsü’nü atlayarak, Karaköy’den itibaren denize paralel olarak, Kabataş-Beşiktaş ve Ortaköy’e kadar geldikten sonra, buradaki tarihî Ortaköy Hamamı’nın yanından sola saparak, "Ortaköy Dereboyu" mevkiine kadar devam etti. 30 numaralı olan ve Aksaray’dan kalkan kardeş hattı ise, Ortaköy’de, sonradan Boğaziçi Köprüsü’nün  ayaklarının dibine denk gelen yol kenarından geri dönmekteydi. 30A, aynı zamanda İETT tarihinde Ortaköy Dereboyu’na (Köyiçi’ne) çalışan ilk hattır.

30A hattının otobüsleri, 80’lere kadar Magirus-Saturn-II ve Mercedes-0321’lerden oluşurken, 80’den sonra Leyland ağırlıklı oldu. Arada bir de İkarus Solo çalıştırıldı. 100 dakikalık tur müddetinde, aradinlenmesiz 4 otobüsle, her 25 dakikada bir kalkış yaptı. Şişli Garajı’na bağlı olan hattın, Dereboyu’nda da, Fatih’te de plantonluğu mevcuttu.

Fatih’i Boğaziçi’ne bağlayan ve oldukça dolaşan bir yola sahip olan hat, 1990’da hat kısaltması programı çerçevesinde kısaltıldı ve tek biletli olarak Eminönü'nden kalkmaya başladı. Numarası da; 30D oldu (30 numaralı olan diğer hat ise, yine aynı numarayla Eminönü’nden geri dönmeye başladı). 5 yıl sonra 1995’de 30A numaralı yeni bir hat açan İETT, bu adıgeçen hattı; Beşiktaş-Mecidiyeköy olarak belirledi. 21 yıl boyunca kesintisiz olarak hizmet veren "30A" hattı da gerilerde kaldı. Vakt-i zamanında Ortaköy’e kadar ulaşan troleybüs hattının bu noktada 1 kilometre kadar içeriye, yani Dereboyu’na girmemesi, bu hattın troleybüs hattı olamamasına sebep oldu. Oysa, Fatih'te Halıcılar Caddesi üçyol ağzında harcanacak 15-20 metre havaî tel ve Dereboyu Caddesi boyunca uzanacak en fazla bir kilometrelik bir hat, 30A'da da 15 yıl boyunca (1984'e kadar) troleybüs çalışmasını sağlayabilirdi.

Akın KURTOĞLU

[Cem Telgeren]

[Kemal b]

[Akın Kurtoğlu]

[30] numaralı hat 1961'den sonra açılan bir hat olup, 1991'de Eminönü'ne kısaltıldı ve 1992'de de tamamen iptal edildi. Kemal'in de dediği gibi bir süre ring hat olarak hizmet verdi. Araç profili, 1984'e kadar Troleybüs ağırlıklı olup, Leyland'larla desteklenmekteyken, bu yıldan sonra körüklü ve Solo İkarus'lar da ilâve oldu.

Asıl 30'un dedesi; 23 numaralı "Aksaray-Ortaköy" tramvay hattı olup, geçmişi 1925 ve daha gerisine uzanır. 1958'de Aksaray yerine Fatih'ten kalkmaya başlamış, 1959-60 döneminde de iptal edilmiştir. Ardından 30 numaralı otobüs-troleybüs hattı devreye girmiştir.

Akın KURTOĞLU

[Cem Telgeren]

Bir sorum daha olacak 25/A RUMELİKAVAĞI-EMİNÖNÜ hattı hala çalışıyor mu?Bu hatta 1970 li yıllarda hep Mercedes 321HL' ler çalışırdı.321H'ler seferden alınınca bu hat da tüm boğaziçi hatları gibi İkarus260 ların egemenliğine geçti.

Güzergahı da şöyleydi:RUMELİ KAVAĞI-Yeni Mahalle-Sarıyer-Büyükdere-Kireçburnu-Tarabya-Hacıosman-Maslak-Levent -Zincirlikuyu-Beşiktaş-Karaköy-EMİNÖNÜ

[Arda Alkaya]

25A RUMELİ KAVAĞI - 4.LEVENT METRO oldu. Hat olarak eski güzergahla aynı ancak Eminönü'ne kadar uzamıyor. 4. Levent'ten dönüyor.