2 Eylül - Eskisehir'in Kurtuluşu

[CengizC]

Eskişehir Marşı




1 Eylül 1922: Seyitgazi düşman işgalinden kurtuldu.

2 Eylül 1922 de Eskişehir düşman işgalinden kurtuldu.

Kurtuluş Savaşının 5 önemli meydan muharebesinin üçü Eskişehir'de geçmiştir. M.Kemal Atatürk'ün önderliğindeki T.B.M.M. mazlum halklara örnek olacak galibiyetlerin ilkini I.İnönü Savaşı ile Eskişehir topraklarında kazanmıştır.

Eskişehir, Ulusal Kurtuluş Savaşının kilit noktalarından birini oluşturduğundan, savaşta maddimanevi olarak çok yıpranmıştır.

Kurtuluştan sonra geriye yanmış, yıkılmış bir kent kalmış, ancak yöneticilerin ve halkın kenti yeniden canlandırma azmi yok olmamıştır

İşgalciler geri çekilirken yakıp, yıkmış kenti harabe haline getirmişlerdi.

Hakimiyeti Milliye Gazetesi'nin muhabirine göre; Yunanlılar geri çekilirken 250 kişiyi öldürmüş, kent merkezinde 2 bin hane, 22 otel ve han, 2 bin mağaza ve dükkan, 5 hamam, 4 fabrika, 2 cami, 3 mescit ve 10 mektep yakmışlardı.

Köylerde ise 13 bin hane ve 2 bin davar ağılı ateşe vermişlerdi.

150 bin dönüm ormanlık alanda kül haline getirilmişti.

O günkü kaynaklara göre kent ve çevresinde 150 milyon lira zarar meydana gelmişti.

Görüldüğü gibi işgalin bilançosu ağır olmuş ve son elli yıldır sosyal, ekonomik ve kültürel açıdan canlanmaya başlayan kenti yok olma aşamasına getirmiştir.

Savaşın yarattığı dehşeti tarihe kaydetmek üzere alanları dolaşan Anadolu'da Yeni Gün Gazetesi muhabirinin ilk izlenimleri ise şöyledir:

" Eskişehir'e girdiğimiz zaman ( 2 Eylül akşamı) otomobilimiz yamadan görülmez bir hale gelmiş, tam manasıyla eski Osmanlı imparatorluğu'nu andırıyordu. Birçok harabelerden geçtikten sonra yine o harabeler arasında durduk, pek iyi bildiğim Eskişehir'i hiç tanıyamayacak bir halde buldum. Düşman kasabayı hemen baştan aşağı yakmış. Otomobilimiz Köprübaşı denilen mevkide durmuştu. Etrafımız yanan dükkan, mağaza ve evlerin siyah ve korkunç enkazıyla sarılı idi”

TBMM Hükümeti, korkunç manzaraya rağmen idari mekanizmayı kurmakta gecikmedi. Eskişehir'in işgalinden sonra memurlarıyla birlikte Sivrihisar'a taşınmış olan Mutasarrıf İbrahim Bey, geri dönerek yönetimi ele aldı.

Kurtuluştan sonra yapılan ilk icraat, Eskişehir'i istanbul ve Ankara'ya bağlayan tren raylarının ve köprülerinin onarımına başlanması oldu.
Zira bu icraata öncelik verilmesinin temel nedeni, stratejik olmasının yanısıra, sosyal ve ekonomik yaşamla da yakından ilgi li olmasıdır. İki ay içinde tren hattı onarılarak işletmeye açıldı.

Bunun yanında adliye örgütü, kentte eğitim ve öğretime başlanması için eğitim kurumları ve yangından zarar gören kentin su ve elektrik tesisatı yeniden yapılandırıldı.

Kentin imarı ve canlandırılması sürecinde yaşanan ilginç olaylardan biri de TBMM'nin Eskişehir'e nakledilmesi konusudur. 11 Ekim 1922 de kentin ileri gelen kişilerinden oluşturulan bir heyet, TBMM Başkanı Mustafa Kemal Paşa ile görüşerek Meclisin daimi olarak Eskişehir'de toplanmasını istediler. Ancak bu teklif uygun bulunmadı.

Mustafa Kemal Paşa' nın 15 Ocak 1923'te Eskişehir'e yaptığı gezi de gerek Türkiye'nin geleceği açısından gerek Eskişehir'in imarı konusunda, bir dönüm noktası oldu.
Mutasarrıflık Dairesi'nde (Hükümet Konağı) yaptığı konuşmada, Ulusal Kurtuluş Savaşında büyük acılar çeken Eskişehir halkının gösterdiği özveriyi takdirle karşıladığını açıkladı.

Ayrıca, Mustafa Kemal Paşa Mutasarrıflık Daire si'nde, üst düzey memurlardan kentin imarı konusunda bil gi aldı ve ihtiyaçlarının neler olduğunu öğrendi. Mustafa Kemal Paşa ilgililerden acilen hayvanların ıslahı ve hastalıklardan korunması, tohumluk dağıtımı, yolların yapılması, yeni okul binalarının inşası, mevcut ormanların haritasının çıkarılması gibi konulara eğilmeleri gerektiği direktifini verdi.

Mustafa Kemal Paşa'nın bu direktifleri ve Eskişehir'in kalkındırılmasına yönelik hassasiyeti Belediye Başkanı Hasan Basri Bey'i harekete geçirdi.


KAYNAKÇA:
Yurt Ansiklopedisi, Cilt 4, Eskişehir Maddesi, Anadolu Yayıncılık, istanbul, 1982
Albek, Suzan. Dorylaion'dan Eskişehir'e, Anadolu Ür sitesi, ESBAV Yayınları, Eskişehir, 1991.
İnan, Arı. Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün 1923 Eskişehir izmit Konuşmaları. TTK, Ankara1982.
Önder, Mehmet, Atatürk Eskişehir'de, Tarihsiz.
Yalazan, Talat. Türkiye'de Yunan Vahşet ve Soy Kırım Girişimi, Genel Kurmay Basımevi, Ankara, 1994. Osmanlıca Tercüme: Av. Halim Sait KAYILI
İsmail Yıldırım, Milli Mücadele'nin Başlangıcında Eskişehir (22 Ocak 1919-20 Mart 1920), Eskişehir, 1998, s. 20-22.
'Yakup Kadri, İnönü Yahud Metristepe'den Görülen Şeyler", ikdam, 6 Nisan 1337 (1921), No: 8644.
'"Kütahya ve Eskişehir'den Ayrıldığımız Günler", Anadolu'da Yeni Gün, 19 Temmuz 1338 (1922), Nrj: 523-546, S.1.
"Yunanlılar Eskişehir'i Nasıl Yağma ve Tahrip Ettiler ?", Hakimiyet-i Milliye, 18 Teşrin-Î evvel 1338 (1922), No: 637, s. 2.
" İzmir Yolunda: Ankara'dan Eskişehir'e ve Eskişehir'de Yalnız Bu Havalide 150 Milyon Liralık Haşarat", Anadolu'da Yeni Gün, 24 Eylül 1338(1922), No: 978-601, s.3.
"Eskişehir ve Kütahya Mutasarrıfları", Anadolu'da Yeni Gün, 3Eylül 1338(1922), No: 959-582, s.2.
Demiryollarındaki Ta'mirat", Hakimiyet-i Milliye, 21 Eylül 1338 (1922), No: 614, s.2.
Ali Fuat Paşa'nın Ulusal Kurtuluş Savaşı sırasında Eskişehir ve çevresindeki faaliyetleri için şu kaynaklara bakılabilir;
Ali Fuat Paşa; Milli Mücadele Hatıraları, Temel Yayınlan, İstanbul, 2000;
Ayfer Özçelik; Ali Fuat Cebesoy, Akçağ Yayınları. Ankara, 1993.