Gaziantepli Ezo Gelin-Barak Türkmenleri,Ovası,Kültürü ve Barak Havası
GAZİANTEPLİ EZO GELİN VE MEZARI
EZO GELİN
(1909-1956)
EZO GELİN VE BARAK HAVASINI ANLATAN,BU ÖZGÜN TÜRK KÜLTÜRÜMÜZ İLE ALAKALI BİR KAÇ VİDEOYU DA SİZİN TAKDİRİNİZE SUNARAK BURADA OĞUZELİ-NİZİP-KARKAMIŞ,BARAK OVASI VE EZO GELİN İLE İLGİLİ ÇEKTİĞİMİZ VE ÇEKECEĞİMİZ FOTOĞRAFLARI BAŞLIĞA KOYMAYA DEVAM EDECEĞİZ.
Ezo Gelin Çorbası, Ezo Gelin Bulguru, Ezo Gelin Pilavı, Ezo Gelin Kahvesi, Ezo Gelin Lokantası, Ezo Gelin Şirketi, Ezo Gelin Çantası... Bunları duymuşsunuzdur.
Ezo Gelin Türküsü'nü işittiniz mi? ...Uzun hava biçiminde söylenen Ezo Gelin Türkülerinden birini dinlediniz mi?... O türkülerdeki, yüreğe işleyen acıyı duyumsadınız mı?
Usunuza şu soru değip geçti mi hiç? ...Kimdir Ezo Gelin?
Yıllar boyu güzelliği dillere destan olan Ezo Gelin, ya da öteki yerel adlarıyla ''Ezov, Özo, Özö, Özey Gelin'', Gaziantep yöresinde yaşamıştır. Size sunacağım Ezo Gelin Türküleri, ''Barak ağzı'' denilen biçemde söylenmektedir.
Barak ve Baraklılar
Barak, Ezo Gelin'in yaşadığı bölgedir. Barak Ovası, Gaziantep'in Nizip ilçesi, Fırat Nehri, Sacır Çayı, Carablus ilçesi (Suriye'de) ve Suriye sınırı arasında kalan verimli toprakları kapsayan ovadır. Barak Ovası'nda yüzden çok köy vardır. Burası, verimli olduğundan ilkçağ uygarlıklarının merkezi olmuştur. Barak bölgesindeki toprakların ve köylerin çoğu, Türkiye ile Suriye sınırı çizilirken Suriye topraklarında kalmıştır.
Suriye, Kilis, Oğuzeli, Gaziantep ve Nizip yerleşme birimlerinin çevrelediği alanlarda; Ezo Gelin, dilden dile anlatılır, türküleri söylenir.
Barak sözcüğünün anlamını, Kaşgarlı Mahmut, en eski Türkçe sözlük olan Divani Lügat'it Türk'te açıklarken bir söylenceyi de aktarıyor: ''Barak çok tüylü köpek. Türklerin inandıklarına göre, kerkez kuşu kocayınca iki yumurta yumurtlarmış, bunların üzerine otururmuş, yumurtanın birisinden barak çıkarmış. Bu barak köpeklerin en çok koşanı, en iyi avlayanı olurmuş. Öbür yumurtadan da bir yavru çıkarmış; bu, son yavrusu olurmuş.''
Orta Anadolu'nun kimi yerlerinde, uzun tüylü bir tür av köpeğine, Barak ya da Kılbarak denmektedir.
Barak Ovası'nda yaşayan Barak Türkmenleri'nin Oğuzların Kınık ve Beğdili oymağından oldukları ileri sürülmektedir.
Ezo Gelin Kimdir?
Ezo Gelin'in asıl adı Zöhre Bozgeyik'tir. Nüfus Kaydı, Gaziantep'e bağlı Oğuzeli ilçesindedir. Ezo Gelin (Zöhre Bozgeyik), Oğuzeli'nin Uruş (şimdiki adı Dokuzyol) köyünde doğmuştur. Bozgeyikli Oymağı'ndan Emir Dede'nin kızıdır. Annesinin adı Elif'tir. Üç kız ve üç erkek kardeşi vardı. Kız kardeşleri: Şehri, Sakine, Radiye. Erkek kardeşleri: Zeynel, Kenan, Bekir. Oğuzeli Nüfus Memurluğu'ndaki Nüfus Kayıt Örneği'nde, Ezo Gelin'in ölüm tarihi, ''Ekim 1956'' olarak düşülmüştür.
(Ezo Gelin'in doğduğu köyün adı olan Uruş, eski ve yeni Türk lehçelerinde ''savaş'' anlamına gelir.)
Ezo Gelin'in, Suriye topraklarındaki Halep'e bağlı Carablus ilçesinin Bozhöyük köyünde bulunan höyükteki (yığma tepedeki) mezar taşı yazısı:
Fatiha: EMİR DEDE KIZI EZO GELİN Doğumu Türkiye'nin Gaziantep ilinin Oğuzeli iıçesinin Uruş Köyü 1909. Ölümü 18 Mart 1952. Uzun zamandır çektiği verem hastalığından ve gurbetlik acısından.
(Ezo Gelin'in mezarının bulunduğu höyük ve köy -Bozhöyük-, Türkiye sınırına yarım saat uzaklıktadır .)
Ezo Gelin Konusunda Çekilen Filmler
Ezo Gelin'in ilgili üç film çekildi. Orhan Elmas, ozan Behçet Kemal Çağlar'ın öyküsünden esinlenerek, Ezo Gelin'i iki kez filme aldı... Birincisini 1955'de ''Ezo Gelin Alevden Gömlek'' adıyla çekti, ikincisini ise 1968'de beyazperdeye getirdi. (1968'de çekilen ''Ezo Gelin'' filmi, 1969 yılındaki 1. Adana Altın Koza Film ve Sanat Şenliği'nde, en iyi ikinci film ve en iyi kadın oyuncu -Fatma Girik- ödüllerini kazandı.) 1973'de Feyzi Tuna, Ezo Gelin'i üçüncü kez, renkli olarak filme çekti.
Çekilen filmlerin hiçbiri, gerçek Ezo Gelin'i anlatamamıştır... Bu filmler, halkta, Ezo Gelin'in düş ürünü olduğu düşüncesini uyandırmıştır.
Plaklara Okunan Ezo Gelin Türküleri
Barak Ovası'nda ve köylerinde, Ezo Gelin için söylenen birçok türkü var. Bu türküler, Suriye'nin sınır köylerinde de söylenegelmekte. Yazıyı fazla uzatmamak amacıyla Ezo Gelin Türküleri'ni sınırlandırmam gerekiyor... Notaya alınmış ve plaklara okunmuş dört Ezo Gelin türküsünü aktarıyorum:
1936'da, Nizip İlçesi'ne bağlı izan Köyü'nden Bekir Karaduman'ın oluşturup ezgilediği ilk Ezo gelin Türküsü'nü, Ferruh Arsunar (1908-1965) notaya almıştır.
Turnayı uçurdum URUŞ köyünden,
TİLSEVET Gölüne battı mı dersin?
Bir haber alamadım ZAMBUR köyünden,
ŞiBiP'e telinden attı mı dersin? (1)
Hele DEVEHÖVÜK geçit yeridir, (2)
BOZHÖVÜK'te gümanımın biridir. (3)
Alıp giden Türkmenlerin eridir,
Bu gece Kozbaş'ta yattı mı dersin?
Önünde SACIR (4) var, geçmez orayı,
Hep avcılar arar bahtı karayı.
ŞAiNE, KÜLLÜ'yü hem ZUGARA'yı, (5)
Bu üç köyü şavkı tuttu mu dersin?
Mallarım kaçaktır, varma gümrüğe,
Geç KARAKUVU'dan, otur DÜĞNÜĞ'e, (6)
Dön ha Ezo, dön ha eski yurduna,
Sahiplerin seni sattı mı dersin?
Not:
1. Uruş, Tilsevet, Şibip; Oğuzeli'ne bağlı Barak Köyleridir.
2- Devehöyük, Oğuzeli ilçesine bağlı sınır boyunda bir köydür.
3- Bozhöyük, Ezo Gelin'in Suriye'de mezarının bulunduğu bir köydür.
4- Oğuzeli ilçesi topraklarından geçen bir çaydır. Suriye topraklarına girdikten sonra Fırat Nehrine karşır. (...)
5- Şaine, Küllü, Zugara; Suriye'de Carablus'a bağlı sınır köyleridir.
6- Düğnüğ, Karakuyu; Suriye sınır köylerindendir.'' (Mehmet Solmaz, Ezo Gelin, s.41 , 42, 43.)
Malatyalı Fahri Kayahan'ın plağa okuduğu Ezo Gelin Türküsü'nün kimden alındığı bilinmiyor... Anonim -halkın malı- bir türkü olarak söylenmekte. Ancak türkünün, 19301936 yılları arasında ortaya çıktığı kabul edilmektedir... Çünkü bu tarihler, Ezo'nun ününün yaygınlaştığı süredir.
Malatyalı Fahri Kayahan'ın sesinden, plağa geçirilen türkü:
''Ezo Gelin benim olsan seni vermem feleğe,
Güzel yosmam başın için salma beni dileğe,
Anası huridirde kendi benzer meleğe
Nen eylede ah! bahtı karam neneyle, neneyle...
Çık Suriye dağlarına bizim ele eleyle,
Gel bahtı karam gel, sıladan ayrı yazılım gel...
Ezo Gelin çık Suriye dağlarının başına,
Güneş vursun da kemerinin kaşına kaşına.
Bizi kınıyanın bu ayrılık gelsin başına başına,
Nen eylede ah! bahtı karam neneyle, neneyle...
Çık Suriye dağlarına bizim ele eleyle,
Gel bahtı karam gel, sıladan ayrı yazılım gel.'' (Ezo Gelin, s.44, 45.)
Sözlerini ve ezgisini, Ezo Gelin'in ilk eşi Hanifi Açıkgöz'ün oluşturduğu bu türküyü, Nuri Sesigüzel plağa okumuştur.
(Nuri Sesigüzel, Urfa'nın Birecik ilçesine bağlı Divriği Köyü'nde doğmuştur. Urfa ve Gaziantep türkülerini, aslına uygun söylemesiyle tanınmış ve beğenilmiştir.)
Nuri Sesigüzel'in söylediği türkü:
''Amanın ırmak kenarına yağmaz mı dolu,
Hele eşinden ayrılan da sevgilim olmaz mı deli.
Tere taze beslediğim gülleri, anam gülleri,
Yine vardın gittinde beni bir kötüye yoldurdun...
Bir tanem aman, öldürdün beni beni,
Anam nen eyle, zalim nen eyle, Ezom nen eyle,
Yine de ne derdin varsa da gel bana söyle.
Bir tanem aman, ben ettim sana sana.
Amanın yüce dağ başında bir oylum payam,
Sevdiğim atımızı aldılarda biz kaldık yayan,
Ölümden korkupta, sonunu sayan, sonunu sayan,
Yine ölür gider de yar koynuna giremez.
Bir tanem aman aman, öldürdün beni beni...'' (Ezo Gelin, s.65.)
Gaziantepli Muhsin Terlemez'in sesinderı, plağa geçirilen Ezo Gelin Türküsü:
''Seherden uğradım ben bir cerene,
Canım kurban olsun da Gelin Ezo'yu görene.
Giyinmiş, süslenmişte dönmüş cerene,
Evliyi evinden eder bu gelin,
Ağayı köyündende eder bu gelin.
Dağdaki çobanı koyundanda eyler bu gelin,
Eşinden ayrılmışta üzgün üzgün ağlar bu gelin.
Yaralayım kime ben ne edem oy, oy, oy
Ayağına giymişte kara kundura oy,
Yandı yüreğimde garip anam, döndü tandıra, döndü tandıra,
Bir cazı karı yok mu da Gelin Ezo'yu bana kandıra?
Minnet eyleyinde bu geline dönmez mi, dönmez mi?..
Dönüp dönüp Barak Eline gelmez mi, dönmez mi?
Nen eylede Gelin Ezo, nen eyle, nen eyle,
Çık Barak Dağlarına da bizim ele el eyle,
Oy, oy nen eyle, sen nen eyle, nen eyle.
Yaralıyım kime ben ne diyem oy oy... Ezom.'' (Ezo Gelin, s.65, 66.)
Gaziantep’te yaşayan bir bölüm Baraklar Anadolu'nun değişik yerlerine, bölgelerine dağılarak, diğerleri koruyarak, günümüze kadar Gaziantep'te yaşamaktadırlar.
Uzun yıllardan beri Gaziantep'te yerleşen Baraklar padişah 2 Süleyman döneminde bölgedeki Türkmen olmayan halklarla sürekli savaş, kavga ederek, haklarını almakla birçoğu 1690’lı yıllarında Rakka'ya zor koşullar altında uzaklaşmışlardır,
Barak Türkmenlerinin Irak, Türkiye, Suriye ve İran Türkmen Horasan şehrini ata yurtları sayılmaktadır. Horasan'a o dönemde 84.000 göç ederek yerleşmişlerdir.
Günümüzde Barak Türkmenleri Gaziantep şehrinin İslahiye, Karkamış, Nizip, Oğuzeli, Çatalçam ile yüzlerce Türkmen köyleri bulunmaktadır.
Barak Türkmenlerinin
Büyük bir bölümü Gaziantep'in Nizip ve Oğuzeli ilçesi Karkamış yaşayarak, doğu da Fırat ırmağına, güneyde
Suriye’ye kadar uzanan Türkmen bölgelerinin en önemli ve verimli el verişli topraklarına sahip olarak adlarıyla tanınan Türkmen Barak ovasında çağ boyunca yaşamaktadırlar.
Barak Türkmenleri, Oğuz Türklerin boylarından biri sayılarak günümüzde İran topraklarındaki Türkmen Horasan şehri ata yurtlarıdır. Horasan'dan
Yaygın adıyla Barak Aşireti Ezo Gelin'in yaşadığı bölgedir. Barak Ovası, Gaziantep'in Nizip ilçesi, Fırat Nehri, Sacır Çayı, Carablus ilçesi Kilis, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale
Ve Suriye sınırı arasında kalan verimli toprakları kapsayan yem yeşil ovadır. Barak Ovası'nda yüzlerce Türkmen köyleri varlıklarını yaşamaktadırlar.
Alıntı:
Türkmen
Barakların yaşamış oldukları
Yerlerden,
Köylerinden
Agcaköy,
Akkuyu,
Aşağıbayındır,
Çakmaktepe,
Çatalca,
Danaoğlu,
Elifoğlu,
Eşme,
Hüsün Efendi,
Hülmen
İkizce,
İzan,
Kürep, Gökçeli,
Kesiktaş,
Kurcahöyük,
Kefrik, Yeşerti,
Karacurun,
Kılcan,
Mızar, Uluyatar,
Mıkbılı,
Melike,
Nohu, Ayyıldız,
Şıngak,
Tüsülmen,
Urumevlek,
Uruş,
Yağmuralan,
Yeniyapan,
Zöhrecik,
Zammır,
Adakli,
Alagoz,
Arikdere Germis,
Belkis,
Cakmaktepe, Husunefensi
Canakci, Ciftlik, Cultuk ,
Dazhuyuk,
Dokuzyol, Urus,
Duzbayir, izan,
Ekinci, Hazanız,
Erenyolu, Tilhabes,
Eskikonak,
Diveyli,
Gevence,
Gunalti, Tilmiyen,
Kersentas,
Kivircik,
Kizilcakent,
Kerzin,
Onculer, Hilmen,
Sekili kasabasi, Orul,
Soylu,
Sinsile,
Subeği, Tüsulmen,
Tilsevet,
Türkyurdu,
Ugurova, Urumevlek,
Yağmur alan Mizrin,
Yazir,
Yeniyazi Cidet,
Yesiltepe, Mindikli,
Yolağzi, Coksuruk,
Telafer Musul şehrine bağlı birçok Türkmen köyleri Barakların yaşamış oldukları köylerin adlarını taşmaktadırlar.
başlığı 17 martta açtık.Ezo gelin in ölüm vefat günü 18 mart 1956 imiş.1956 olduğunu biliyordum ancak 18 mart olduğunu bilmiyorumdum.Güzel bir rastlantı ile rahmetli için fatiha okumuş oldum kendi adıma bu zamanlarda.Güzel bir rastlantı oldu onu da belirtmek isterim.
(+) 
(+) 
(+) 
