Elazığ Ağzı

4 yıl önce - Cum 28 Arl 2018, 14:01

Elazığ Ağzı Ve Dede Korkut ( Alıntıdır)

Dede Korkut hikâyeleri Türk dili ve kültürünün eşsiz abideleri arasında yer almaktadır. Bu
hikâyelerin bir kısmı ve Korkut Ata’nın hatırası bugün geniş bir coğrafyada yaşamaktadır. Hikâyelerde,
sınırları kesin olarak belli olmasa da, destan kahramanı Oğuzların vatanı Kuzeydoğu Anadolu olarak
görünmektedir. Fakat Dede Korkut hikâyelerinin dili esas alınacak olursa hikâyelerde yer alan Oğuz
yurdundan çok daha geniş bir Oğuz yurdu ortaya çıkacaktır. Tespitlerimize göre Dede Korkut destanlarındaki
dil bugün çeşitli farklılıklar oluşmuş olsa da Azerbaycan ve Kuzeydoğu Anadolu dışında Doğu Anadolu’nun
büyük bir kısmında varlığını korumakta, Güneydoğu Anadolu’daki bazı yerleşim yerlerini de içine alarak
Kerkük’e kadar uzanmaktadır. Bu yerleşim yerleri arasında Elazığ, Dede Korkut’taki dil mirasını en iyi
koruyan iller arasında yer almaktadır. Gerek ses ve şekil gerekse söz varlığı açısından Dede Korkut’un dili bu
ilimizde yaşamaya devam etmektedir. Yazı dilimizde ve diğer bölge ağızlarında unutulan pek çok Dede
Korkut kelimesinin bu ilimizde korunmuş olması dikkat çekmektedir. Elazığ’da elde edilen veriler, buranın
bir Dede Korkut Diyarı olduğunu göstermekte, Dede Korkut Oğuzlarının vatan sınırları çizilirken hikâyelerdeki
dilin de göz önünde bulundurulması gerektiğini ortaya koymaktadır.

Elazığ’da özellikle de Ağın ilçesinde ve Mastar Dağı çevresindeki Şahsuvar,
Şeyhhacı, Değirmenönü Gedikyolu, Konakalmaz, Kumla vb. köylerde Dede
Korkut diline çok yakın bir dil konuşulmaktadır. Elazığ ağzı ile Dede Korkut hikâyelerindeki dil; ses ve şekil bilgisi yönünden pek çok benzerlik taşımaktadır.
Dede Korkut’un söz varlığını oluşturan kelimelerden Türkiye Türkçesi yazı
dilinde ve diğer ağızlarda bulunmayan veya unutulanların pek çoğu Elazığ
ağzında varlığını korumaktadır.

Eski Oğuz Türkçesinde sadece dar-düz ünlülü şekilleri bulunan bazı ekler,
Elazığ merkez ağzında dudak uyumuna girmiştir. Fakat merkez ağzı dışında
kalan yerlerin büyük kısmında, özellikle de Mastar Dağı çevresindeki yerleşim
birimlerinde -mIş görülen geçmiş zaman eki (almiş, getmişim, oturmiş, yapmişler…), -I belirtme hali eki (yoli, ağaci…) ve 3. tekil şahıs çekiminde -DI geçmiş
zaman eki (aldi, yapdi, sordi…) Dede Korkut’ta olduğu gibi sadece düz ünlülüdür.
Merkez ağzı dışında kalan yerlerin çoğunda, -CI isimden isim yapma eki (yolçi,
yalançi, avci…), -(s)I 3. şahıs iyelik eki (anasi, babasi, oğli…) kelime sonuna
geldiğinde ek ünlüsü hep düz ve incedir. -(I)ncI sıra sayı eki kelime sonunda yer
aldığında ekin son ünlüsü yine her zaman düz ve ince olur

Dede Korkut metinlerinde bazı kelimelerde, kelime başında, dar ünlünün
önündeki /y/ sesinin düştüğü görülmektedir: ıldırım, ılduz, ılkı. Kelime başında,
dar ünlünün önündeki /y/ ünsüzünün düşmesi Azeri Türkçesinin ve Doğu grubu
ağızlarının en önemli özelliklerinden biridir. Elazığ ağzında bu hadisenin pek
çok örneği görülmektedir: ıldız, igirmi, igit, ilan, üzgeç, üz, uca, üsgek vb.
Oğuz Türkçesinin ayırıcı vasıflarından biri de kelime başında /h/ ve /y/
seslerinin türemesidir. Avlu, esir ve ırġa- kelimeleri Elazığ ağzında, Dede
Korkut’ta olduğu gibi havlu, yesir / yessir, yırġa- biçiminde yer alır.
Zamir menşeli 2. çoğul şahıs eki -sInIz, Elazığ ağzında, Dede Korkut’taki
gibi -sIz biçimindedir.
Elazığ ağzında, Dede Korkut’ta olduğu gibi -DIğIndA yerine genellikle -
AndA zarf fiil eki kullanılır.

Mastar eki -mAk, Elazığ’ın bazı bölgelerinde tek şekillidir. Sürekli -maḫ
biçiminde kullanılır. Dede Korkut metinlerinde iki kelimede, üç yerde ince
ünlüden sonra gelen mastar ekinin son sesi /ḫ/ ile yazılmıştır: ivermeḫ- (D80-
12), binmeḫ (D81-2). Ergin’in vurguladığı gibi kalın konsonant olan /ḳ/’dan
gelen /ḫ/ sesinin /e/ sesi ile yan yana gelmesi normal değildir. Güney Azerbaycan
ağızlarında ve Türkiye Türkçesi Doğu grubu ağızlarının bir kısmında bu ek tek
şekilli olduğuna göre, Dede Korkut metinlerindeki bu iki kelimede mastar ekinin
ünlüsü kalın okunabilir: ivermaḫ, binmaḫ.

Dede Korkut’ta bilici kelimesi “geleceği bilen, gelecekten haber” veren
anlamını taşımaktadır. Tespit edebildiğimiz kadarıyla kelime, TTA’da bu anlam
ile sadece Elazığ ağzında yer almaktadır. Elazığ ağzında kelime ġeyib bilici
şeklinde kullanılmakta ve “müneccim, kâhin, gelecekten haber veren” anlamına
gelmektedir.
Çekiş- kelimesi “dövüşmek, kavga etmek” anlamı ile sadece Elazığ ağzında
tespit edilmiştir. Ordu, Uşak ve Adana’da “sözle sataşmak, sitem etmek” anlamını
taşımaktadır. Bursa’daki çekişmekli “kavgalı”, Ordu’daki çekişikli “kavgalı”
ve Niğde’deki çekişgen “kavgacı” kelimelerinde de fiil gövdesinin anlamı korunmuştur.