'Cemre', 'Kasım' ve 'Hızır' Nedir?

[Akın Kurtoğlu]

CEMRE NEDİR?

Her nekadar kimi zaman halk arasında "Cemre düşmüş. Duydun mu düşerkene? Ehühhii..." tarzından eblek (!) esprilere konu olsa da, aslında kısmen folklorik kısmen de meteorolojik anlamda havaların ısınmasına atıfta bulunan bu ısı geçişiyle ilgili sitede başlık yokmuş (Artık oldu ).

* "Kasım" ve "Hızır" Dönemleri:

Biraz evvelinden başlayalım: Eskilerde kullanılan takvimler Hicri bölümlemede 12 ayı kapsar iken (sonradan kabul edilen Milâdi takvimlerde de aynı durum geçerli olup 12 aylık dilimler mevcuttur), bir de yılın tamamı ortasından ikiye ayrılmış ve 6'şar aylık 2 uzun zaman dilimi kabul edilmiştir. Bunlara da "Kasım" ve "Hızır" adı verilmiştir. Tahmin edileceği gibi, "Kasım" soğukları, "Hızır"sa sıcakları temsil etmekte...

Her sene 8 Kasım'da başlayan (-ki, buradaki Kasım bildiğimiz 12 aydan biri olan Kasım olup, asıl uzun Kasım'la karıştırılmasın) ve 5 Mayıs'ta sona eren "Kasım"; "Sonbahar'ın ikinci yarısı+Kış'ın tamamı+İlkbahar'ın ilk yarısı"nı kapsıyor ve toplam 179 gün sürüyor. "Hızır" ise 6 Mayıs ile 7 Kasım arasında sürüyor ve büyük Kasım'ın tersine "İlkbahar'ın ikinci yarısı+Yaz'ın tamamı+Sonbahar'ın ilk yarısı" boyunca devam ediyor. Bu da 184 günlük bir dilim. Her ikisinin toplamı da; 179+184=365 gün (Yani 1 tam yıl)...

Bunu bir de diyagramla açıklayalım.


(+)
Kasım+Hızır'ın, 1 tam sene üzerinde işgal ettiği kısımlar...



(+)
"Kasım"ın alt bölümleri...

Bu şekilde "Kasım" Kış mevsimini, "Hızır" da Yaz mevsimini temsil ediyor. Başlangıç ve bitişlerinde de birerbuçuk aylık bahar aylarından alıyorlar (Sinüs eğrisi gibi tıpkı).

"Kasım"ın içinde 46. günden itibaren başlayan "Erbain" soğukları (Arapça "40" gün soğukları) ve bunun bittiği günün hemen ertesinden de, yani 86. gününden itibaren başlayarak da "Hamsin" soğukları (Arapça "50" gün soğukları) gelir. Bu şekilde bu karmaşık gibi görünen bu dilimlemeyi şu şekilde formüle edebiliriz:

Kasım = 1 ilâ 45. günler arası (Giriş günleri olup 1.5 ay)+Erbain (40 gün) soğukları+Hamsin (50 gün) soğukları + 136 ilâ 179. günler arası (Çıkış günleri olup yine 1.5 ay) =179 gün

Misal; bugün itibarıyla, yani 6 Mart 2011'de "Kasım"ın 119. günündeyiz. Dolayısıyla "Hamsin"in içindeyiz. 34 Hamsin'deyiz bir başka deyişle... Karışık gibi biraz, değil mi? (Değil kardeşim karışık-marışık, bir daha yukarıdan itibaren okuyunca anlaşılıyor herşey )



* "Cemre"ler:

Kasım'ın içinde 3 özel gün var ki; bunlara da "Cemre" deniliyor. Yani, sırasıyla "hava"nın, "su"yun ve "toprak"ın ısınmaya başladığı günler kabul edilen atlama anları... Cemre (zannedersem Farsça veyahut da Arapça): "Ateş/kor" anlamına gelmektedir. Havaların artık ısınmaya başlaması kabul edilen gün Kasım'ın 105’i (19-20 Şubat), suyu ısıttığı kabul edilen ikincisi 112’si (26-27 Şubat) ve toprağı ateşleyen üçüncüsünün de 119’u (5-6 Mart) olduğu sabitlenmiş takvimlere... Her 3'ü de birbirlerinden 7'şer gün (birer hafta) arayla "düşüyor"lar.

Ancak cemrelerin düşmesi her nekadar ısınma belirtileri olarak görünse de, son cemreden sonra (5-6 Mart gecesinden, yani tam da şansa bugüne denkgelen günden sonra) soğuklar devam ediyor ve "Hamsin" bitene kadar soğuk hükmünü devam ettiriyor. Memleketimizde en az 15 ilâ 20 gün daha kar yağışı hüküm sürebiliyor.

Folklorik bir inanış olarak da kabul gören Cemre düşmesi hâdisesi, edebiyatımızda da bu konuyla ya da bu konu zemin alınarak yapılan övgülere ismini vermiş olup, bunlar "Cemreviye" şeklinde adlandırılıyorlar.

Akın KURTOĞLU

[Bulut Turhan]

Ben bunların ne olduğunu kulaktan duyma şekilde bilir ama araştırmayı da hep unuturdum.
Akın Abi sağolasın çok faydalı bir paylaşım olmuş.Bilgilendirici olmuş.
Demek ki üçüncü cemre düştü düşmesine de tam etkisini göstermesi iki hafta falan sürecek.

[veysel kaya]

Takvimlerde yer alan bu ibareler ailemde sıkça kullanılır. Mesela bir aydan uzun bir süre sonrası için plan yapılacaksa önce takvime o hafta havanın nasıl olacağına bakılır. Mesela 10 gün sonra evimizde yapılacak olan mevlüt tam bir ay önce takvime bakılıp belirlendi. Eğer haftaya olsaydı tam kocakarı soğuklarına denk geleceği için problem olabilirdi. En uzun süreli hava durumunu gösteren takvimlere güvenilip alınan bu tarih çok doğru bir tercih olmuş. Önümüzde ki hafta sıcaklıkların 10 derece düşecek olması ve kocakarı soğuklarının tam da bu haftaya denk gelmesi tesadüf değildir bence.

[tayfun25]

Mart Dokuzu: 22 Mart : Rumi Mart' ın dokuzunda başlar, birkaç gün sürer. Gece ile gündüz eşittir. Hava sıcaklığının sıfırın altında 20-25 dereceye kadar düştüğü görülmüştür.

Güneş ' Hamel ' (Koç) burcuna girer. Don ve kar fırtınası olabilir. Şıvgın denilen sulu kar yağar.

Mart dokuzundan 150 gün önce yani 9-12 Teşrinievvel günlerinde koyuna koç katılır ve böylece davarın kuzulaması bu soğuk günden sonraya rastlatılır.

Dokuzun Dokuzu: 22-31 Mart: Mart' ın (Azer) 9-18' i arasındaki günlerdir. Fırtına, kar yağışı ve soğuk yapar. Yeni uyanan ağaçlara ve oğlaklara zarar verebilir.

Mart Otuzu: 13-14 Nisan : Baharın girdiği günlerdir. Fırtına yapabilir. Halk arasında; ' Mart Dokuzu, Dokuzunun Dokuzu, o da olmazsa otuzu ' sözü ile sayılı günlerden kabul edilir.

Aprıl Beşi: 18 Nisan: Rumi Takvim' in beşine rastlayan bu günde ' Camız Kıran Fırtınası ' olur. Bu sebepten hayvanlar ahırdan dışarı çıkarılmaz. Halk arasında ' Kork aprılın beşinden, camızı ayırır eşinden hele hele on beşinden ' sözleri ile bu günün tehlikesi belirtilir. Bu en önemli sayılı günde kar yağabilir. Keskin poyraz eser, dolu yağarsa yeni uyanmaya başlayan ağaçları soğuk alır. Özellikle kayısı, badem ve kiraz çok etkilenir. Yine halk arasında;

'Aprıl apışır dudak yere yapışır' veya 'Aprıl beşinde tohum ya elde olmalı yada yerde olmalı' derler. Çünkü önceden ekilmiş ve filizlenmişse muhakkak soğuk alır.

Aprıl Beşinin Beşi: 18-23 Nisan : Fırtına olursa da Aprıl beşi kadar zarar vermez. Bir ölçüde soğuk yapabilir. Hatta kar yağabilir.

Sitte-i Sevr: 21-26 Nisan: Güneşin Sevr (Boğa) burcunda bulunduğu Nisan ayında, fırtınaları ile meşhur olan altı gündür (çok soğuk yapar gündüz dahi 5 derece olabilir.

[Akın Kurtoğlu]

Bu durumda, Tayfun'un üstteki takvimine göre önümüzde soğuk geçebilecek sadece tek bir dönem kaldığı görünüyor. O da muhtemelen yağmurlu (karsız) geçecek bir dönem olacaktır.

Akın KURTOĞLU

[Hüseyin 53]